Pokłon Orawie

Od początku Święto Pasterskie było nie tylko miejscem prezentacji muzyki i obrzędów, lecz także przestrzenią ochrony niematerialnego dziedzictwa Orawy: gwary, opowieści, gawęd, legend i lokalnej twórczości literackiej. Jego twórcy rozumieli, że kultura regionu żyje nie tylko w dźwięku muzyki, ale również w słowie – mówionym, zapamiętanym i zapisanym.

Szczególną rolę odegrał w tym procesie Emil Kowalczyk, który w 1979 roku zainicjował „Wieczory Poezji Gwarowej”, stwarzając miejsce dla prezentacji twórczości literackiej zakorzenionej w języku i doświadczeniu Orawy. Rok później powstał Konkurs Literacki im. Piotra Borowego, którego celem było odkrywanie i wspieranie lokalnych talentów oraz utrwalanie regionalnego słowa pisanego.

Działania te przyczyniły się do rozwoju współczesnej literatury orawskiej. Ich owocem stała się między innymi antologia „Pokłon Orawie”, gromadząca utwory Jana Czerwienia, Bogusława Pieroga, Emila Kowalczyka, Wandy Pilchowej, Emilii Jasiury, Danuty Jasiury, Marii Karkoszki, Genowefy Ziober, Alojzego Śmiecha i Roberta Kowalczyka. Publikacja ta była jednym z najważniejszych świadectw budzącego się życia literackiego regionu, ukazując Orawę jako przestrzeń pamięci, tożsamości i przywiązania do rodzinnej ziemi.

Z perspektywy etnograficznej szczególne znaczenie miało to, że działalność literacka przejęła część funkcji dawnych bajarzy i gawędziarzy. Wraz z zanikiem tradycyjnych form ustnego przekazu rosła rola regionalnej poezji, gawędy i wspomnień pisanych gwarą. Literatura zaczęła pełnić funkcję nośnika pamięci zbiorowej, przekazując wiedzę o historii, zwyczajach i wartościach regionu kolejnym pokoleniom.

Ważnym etapem tego procesu było również powstanie w 1981 roku Orawskiego Klubu Literackiego przy Muzeum – Orawskim Parku Etnograficznym w Zubrzycy Górnej. Skupiał on twórców różnych pokoleń, których – jak pisał Emil Kowalczyk – łączyło „ogromne umiłowanie orawskiej ziemi, a zwłaszcza gwary”. Dzięki ich działalności język Orawy nie pozostał jedynie reliktem przeszłości, lecz stał się pełnoprawnym środkiem współczesnej wypowiedzi artystycznej.

W ten sposób Święto Pasterskie stało się nie tylko świętem muzyki i folkloru, ale również ważnym ośrodkiem ochrony słowa, pamięci i tożsamości kulturowej Orawy.