Od hal po letni kiermas

Początki pasterstwa na Orawie wiążą się z migracją ludności wołoskiej, która dotarła w okolice Babiej Góry pod koniec XV wieku. Wołosi przynieśli model życia oparty na pasterstwie wędrownym, użytkowaniu górskich hal oraz wspólnotowej organizacji wypasu. W XVI wieku pasterstwo stało się jednym z fundamentów gospodarki regionu. Hodowano wtedy na Orawie ponad 24 tysiące owiec. Największe stada miały Jabłonka i Podwilk — po około 4000 owiec. Ważnymi ośrodkami wypasu były także Orawka, Piekielnik i Lipnica Wielka.

Panowie na Zamku Orawskim dostrzegali znaczenie Wołochów zarówno jako pasterzy, jak i strażników pogranicza oraz ważnego szlaku handlowego biegnącego doliną Orawy. Funkcjonujące tutaj prawo wołoskie regulowało zasady użytkowania ziemi, wspólnotowego wypasu oraz obowiązki mieszkańców wobec właścicieli dóbr. Był to jeden z najlepiej rozwiniętych systemów prawa pasterskiego w Karpatach Zachodnich, który przyczynił się do szybkiego zagospodarowania górskich terenów Orawy.

Pasterstwo nie było jednak jedynie sposobem zdobywania środków do życia. Przez stulecia kształtowało ono strukturę społeczną, krajobraz kulturowy i codzienność mieszkańców. W gwarze orawskiej do dziś zachowały się liczne słowa pochodzenia wołoskiego, takie jak baca, juhas, redyk czy szałas. Wokół życia pasterskiego powstały pieśni, legendy i opowieści, a postać bacy stała się symbolem wolności, doświadczenia i życia blisko natury. To właśnie z pasterskiego dziedzictwa wyrosła znaczna część kultury materialnej i duchowej Orawy, której ślady odnaleźć można w obrzędach, muzyce, języku i pamięci mieszkańców regionu.